FIDIC (Fédération Internationale Des Ingénieurs-Conseils), müşavir mühendis birliklerinden oluşan uluslararası bir meslek kuruluşudur. FIDIC'in uzun yıllara dayanan deneyimine dayanarak hazırladığı standart sözleşmeler, teknik, operasyonel ve hukuki konularda yeknesaklık sağladığından uluslararası projelerde sıklıkla kullanılmaktadır. En bilinen iki FIDIC sözleşmesi, tasarımın işveren tarafından yapıldığı Kırmızı Kitap ile tasarımın yüklenici tarafından yapıldığı Sarı Kitaptır. FIDIC'in farklı ihtiyaçlar için taraflara daha fazla esneklik tanıyan yeni model sözleşmeler sunması ve riskleri taraflar arasında daha dengeli dağıtan güncel sürümler yayımlamasının ardından FIDIC sözleşmelerinin kullanımı önemli ölçüde yaygınlaşmıştır. Bugün FIDIC sözleşmeleri hem uluslararası hem de yerel projelerde kullanılmaktadır.
FIDIC sözleşmesi kullanmak isteyen tarafların öncelikle ihtiyaçlarına ve projenin özelliklerine en uygun sözleşme türünü belirlemesi gerekmektedir. Bu amaçla taraflar (i) projenin ölçeğini ve karmaşıklığını, (ii) tasarımdan hangi tarafın sorumlu olduğunu, (iii) olası risklerin nasıl dağıtıldığını, (iv) yükleniciye ödemenin nasıl yapılacağını ve (v) projenin teslim yöntemini dikkate almalıdır. En sık kullanılan FIDIC model sözleşmeleri aşağıda bu ölçütlere özellikle değinilerek özetlenmektedir.
Kırmızı Kitap
Kırmızı Kitap, İşveren Tarafından Tasarlanan Bina ve Mühendislik İşleri için İnşaat Sözleşmesi Şartlarıdır. FIDIC ilk dönemlerde Kırmızı Kitabın boru hatları, köprüler ve binalar gibi inşaat mühendisliği projelerinde kullanılmasını tavsiye etmekteydi. Daha sonra "inşaat mühendisliği" ifadesi sözleşmenin başlığından çıkarılmıştır. Bugün sözleşme modelinin seçiminde işin niteliğinden çok tedarik yöntemi esas alınmaktadır. Kırmızı Kitap bazı unsurların tasarımının yüklenici tarafından yapılmasına imkân tanımakla birlikte tasarımın işveren tarafından yapıldığı projeler için daha uygundur. Kırmızı Kitapta yükleniciye ödeme genellikle metraj esasına göre yapılmaktadır. Kırmızı Kitabın Pembe Kitap olarak da anılan Çok Taraflı Kalkınma Bankası sürümü bulunmaktadır. Bu sürüm genellikle kredi kuruluşlarınca finanse edilen projelerin ihale dokümanlarında kullanılmaktadır. Bu sürümde bankalar projeyi denetleme hakkına sahip olup mühendisin sorumlulukları da buna bağlı olarak sınırlandırılmıştır.
Sarı Kitap
Sarı Kitap, Yüklenici Tarafından Tasarlanan Elektrik ve Mekanik Tesisler ile Bina ve Mühendislik İşleri için Tesis ve Tasarım Yapım Sözleşmesi Şartlarıdır. Sarı Kitap esas olarak bina projelerinde elektrik ve mekanik tesislerin temini ile ekipman işleri için kullanılmıştır. Ancak odak noktasının tedarik yöntemine kaymasının ve "elektrik ve mekanik işler" ifadesinin başlıktan çıkarılmasının ardından Sarı Kitap, tasarımın yüklenici tarafından yapıldığı her türlü inşaat işine uygulanabilir hâle gelmiştir. Sarı Kitap bugün hem elektrik ve mekanik tesislerin temininde hem de bina ve mühendislik işlerinin tasarım ve yapımında sıklıkla kullanılmaktadır. Sarı Kitapta yükleniciye ödeme götürü bedel esasına göre yapılmaktadır.
Gümüş Kitap
Gümüş Kitap, EPC/Anahtar Teslim Projeler için Sözleşme Şartlarıdır. Ağırlıklı olarak proses ve enerji santrallerine ilişkin anahtar teslim projelerde ve özel altyapı işlerinde kullanılmaktadır. Gümüş Kitapta projenin tasarımını yüklenici yapmakta ve projenin tamamlanma süresi, maliyeti ve iş kalitesine ilişkin tüm riskleri üstlenmektedir. Gümüş Kitap savaş, terör ve mücbir sebep dışındaki tüm proje risklerini yükleniciye yüklediğinden karmaşık riskleri yönetebilecek deneyimli yükleniciler için daha uygundur. Gümüş Kitap yükleniciye projeyi kendi takdirine göre yürütme konusunda daha fazla esneklik tanımaktadır. Ancak yüklenici yine de işverenin belirlediği performans ölçütlerini karşılamakla yükümlüdür. Gümüş Kitapta yükleniciye ödeme genellikle götürü bedel esasına göre yapılmaktadır.
Yeşil Kitap
Yeşil Kitap, Kısa Sözleşme Formu, Genel Şartlardır. Görece az sermaye (500.000 ABD Dolarından az) gerektiren projeler için uygun olup tekrarlanan, kısa süreli veya basit inşaat işlerinde kullanılması tavsiye edilmektedir. Yeşil Kitap idari ve ticari hükümler içeren esnek bir form olup tarafların ihtiyaçlarına göre kolaylıkla değiştirilebilmektedir.
Altın Kitap
Altın Kitap, Tasarım, Yapım ve İşletme Projeleri için Sözleşme Şartlarıdır. Yüklenicinin tasarım ve yapım işlerinin yanı sıra işletme yükümlülüklerini de üstlendiği projelerde kullanılmaktadır. Altın Kitap, yüksek sermaye ihtiyacı bulunan ve 20 yıl gibi uzun işletme sürelerine sahip uluslararası projeler için tavsiye edilmektedir.
Sonuç
Uygun FIDIC sözleşme modeli seçilirken taraflar, tasarımdan sorumlu taraf, risk dağılımı, projenin süresi ve sermaye tutarı da dâhil olmak üzere projenin tüm yönlerini dikkatle değerlendirmelidir.